LGBT nedir? Kısaltmanın açılımı ve kavramlar

LGBT ne demek?

LGBT, dört kelimenin baş harflerinden oluşan bir kısaltmadır: Lezbiyen, Gey, Biseksüel ve Trans. Kısaltma 1990'lardan itibaren, o güne kadar kullanılan ve yalnızca eşcinsel erkekleri görünür kılan tanımların yerine yerleşti.

Zamanla kısaltmaya başka harfler de eklendi. Türkçede en yaygın iki biçim LGBTİ+ (İnterseks eklenmiş hâli) ve LGBTQ+ (Queer eklenmiş hâli). Sondaki + işareti, kısaltmaya sığmayan diğer kimlikleri kapsamak için kullanılır: aseksüel, panseksüel, non-binary ve daha fazlası.

Hangi biçimin kullanılacağı bir doğru-yanlış meselesi değil, bir tercih meselesidir. Türkiye'deki dernekler ağırlıklı olarak LGBTİ+ biçimini kullanır.

En sık karıştırılan şey: yönelim ile kimlik ayrı şeylerdir

Kısaltmanın harflerini anlamanın en kolay yolu, önce iki farklı sorunun ayrıldığını görmek:

• Cinsel yönelim — kime çekim duyuyorsun? (Lezbiyen, gey, biseksüel, panseksüel, aseksüel bu soruya verilen cevaplardır.)
• Cinsiyet kimliği — kendini ne olarak biliyorsun? (Trans, non-binary ve cis bu soruya verilen cevaplardır.)

Bu ikisi birbirinden bağımsızdır. Trans bir kadın heteroseksüel, lezbiyen, biseksüel ya da aseksüel olabilir — tıpkı trans olmayan bir kadın gibi. Kimliğin, yönelimin hakkında hiçbir şey söylemez; yönelimin de kimliğin hakkında.

Üçüncü bir katman daha var: cinsiyet ifadesi — giyim, saç, ses, duruş gibi dışarıya görünen şeyler. Bu da kimlikten ve yönelimden ayrıdır. Feminen görünen bir erkek gey olabilir de olmayabilir de; görünüş bir gösterge değildir.

Harfler tek tek ne anlatıyor?

• L — Lezbiyen: Kadınlara çekim duyan kadın.
• G — Gey: Erkeklere çekim duyan erkek. Türkçede bazen tüm eşcinseller için de kullanılır, ancak yaygın kullanım erkekler içindir.
• B — Biseksüel: Birden fazla cinsiyete çekim duyan kişi. Çekimin eşit dağılması gerekmez; çoğu zaman dağılmaz.
• T — Trans: Doğumda atanan cinsiyeti, kendini bildiği cinsiyetle örtüşmeyen kişi. Bir şemsiye terimdir; trans kadın, trans erkek ve non-binary kimlikleri kapsar.
• İ — İnterseks: Üreme ya da cinsiyet anatomisi tipik kadın/erkek tanımlarına uymayan bedenle doğan kişi. Bu bir kimlik değil, bedensel bir durumdur — kısaltmada yer alması ortak hak mücadelesindendir.
• Q — Queer: Tarihsel olarak hakaret amaçlı kullanılmış, sonradan sahiplenilmiş bir şemsiye terim. Bazıları için özgürleştirici, bazıları için hâlâ rahatsız edici.
• + : Aseksüel, panseksüel, demiseksüel, non-binary ve kısaltmada harfi olmayan diğer kimlikler.

Bir de kısaltmada yer almayan ama konuşurken sık geçen bir kelime var: cis (cisgender). Doğumda atanan cinsiyetle kendini bildiği cinsiyet örtüşen kişi anlamına gelir. "Trans olmayan" demenin nötr yoludur.

Yönelim bir tercih mi?

Hayır. Cinsel yönelim, kişinin seçtiği bir şey olarak değil, fark ettiği bir şey olarak tarif edilir. Seçim olan kısım, kişinin bunu nasıl yaşayacağı ve kime anlatacağıdır.

Eşcinsellik bir hastalık ya da bozukluk değildir. Amerikan Psikiyatri Birliği eşcinselliği 1973'te tanı listesinden (DSM) çıkardı. Dünya Sağlık Örgütü ise 17 Mayıs 1990'da hastalık sınıflandırmasından (ICD) çıkardı — 17 Mayıs'ın Homofobi, Bifobi ve Transfobi Karşıtı Gün olmasının sebebi budur.

Yönelimi "değiştirmeyi" hedefleyen onarım ya da dönüştürme terapileri, meslek örgütleri tarafından etkisiz ve zararlı bulunmuştur. Bu konuda tarafsız bir orta nokta yoktur: psikiyatri ve psikoloji örgütlerinin ortak konumu nettir.

Sık duyulan yanlış bilgiler

Bu konudaki yanlış bilgilerin çoğu birbirini tekrar eder. En yaygın olanları ve bunlara verilen kısa cevaplar:

• "Bu bir moda / özenti." Eşcinsellik kayıtlı tarihin her döneminde ve her kültürde belgelenmiştir. Değişen şey olgunun kendisi değil, insanların bunu ne kadar açık yaşayabildiğidir.
• "Çocuklukta yaşanan bir olaydan kaynaklanıyor." Yönelimi travmayla ya da ebeveyn tutumuyla açıklayan teoriler test edildi ve desteklenmedi.
• "Doğru kişiyle tanışınca geçer." Bu cümle en çok aseksüel ve biseksüel insanlara söylenir. Yönelim, bir eksiklik ya da henüz tamamlanmamış bir arayış değildir.
• "Tedavisi var." Onarım ve dönüştürme terapileri meslek örgütleri tarafından hem etkisiz hem zararlı bulunmuştur; kaygı, depresyon ve intihar riskini artırdığı gösterilmiştir.
• "Kim olduğu görünüşünden belli olur." Cinsiyet ifadesi ile yönelim ayrı şeylerdir. Klişeler yalnızca klişeye uyanları tarif eder; onlar da azınlıktır.

Türkiye'de yasal durum ne?

Türkiye'de eşcinsel birliktelik suç değildir ve hiçbir zaman olmamıştır. Bu, sık karşılaşılan bir yanlış bilgidir.

Ancak suç olmaması ile korunuyor olmak aynı şey değildir. Türkiye'de cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği, ayrımcılığa karşı koruma sağlayan mevzuatta açıkça sayılmaz; eşcinsel evlilik ya da birliktelik tanınmaz. Cinsiyet geçişi hukuken mümkündür ancak mahkeme kararı ve belirli koşullar gerektirir.

Bayraklar ne anlatıyor?

Kısaltmadaki her kimliğin kendi bayrağı var. En çok karşılaşılanlar:

• Gökkuşağı bayrağı — tüm LGBTİ+ topluluğunun ortak sembolü. 1978'de Gilbert Baker tarafından tasarlandı; bugün yaygın kullanılan biçimi altı renklidir.
• Biseksüel bayrağı — pembe, mor ve mavi. Ortadaki mor, iki alanın örtüştüğü yeri temsil eder.
• Trans bayrağı — açık mavi, pembe ve beyaz şeritler. Beyaz şerit non-binary ve geçiş sürecindeki kişileri temsil eder.
• Panseksüel bayrağı — pembe, sarı ve mavi.
• Aseksüel bayrağı — siyah, gri, beyaz ve mor.
• Non-binary bayrağı — sarı, beyaz, mor ve siyah.

Bayraklar yalnızca sembol değil; kapalı yaşayan insanlar için sessiz bir tanınma aracıdır. Bir rozet ya da bileklik, kimseye açılmadan "burada güvendesin" demenin yoludur.

Destekçi olmak isteyenler için

Bu sayfayı bir yakınını anlamak için okuyor olabilirsin. En çok işe yarayan birkaç şey:

• Sorularını kendine sakla, merakını değil. "Nasıl anladın?" gibi sorular yerine "nasılsın?" daha çok işe yarar.
• Bilgiyi paylaşma kararı ona ait. Sana anlatmış olması, başkasına anlatabileceğin anlamına gelmez.
• "Zaten biliyordum" deme. Kişinin kendi anlatısını elinden alır.
• Tepkin ilk anda mükemmel olmak zorunda değil. Şaşırmak sorun değil; geri dönüp "düşündüm, yanındayım" demek her zaman mümkün.
• Kendi eğitimini ona yaptırma. Kavramları öğrenmek için dernek kaynakları var.

Nasıl konuşmalı?

Doğru kelimeyi kullanmak, konuya uzak birinin gösterebileceği en somut saygı biçimidir. Birkaç pratik not:

• "Eşcinsel" nötr ve doğru bir kelimedir. "Homoseksüel" tıbbi geçmişi nedeniyle bazıları için rahatsız edicidir.
• "Trans birey" ya da "trans kadın / trans erkek" doğru kullanımdır. "Trans" bir sıfattır, isim değil.
• Bir kişinin kullandığı zamir ve isim neyse o kullanılır. Emin değilsen sormak, varsaymaktan iyidir.
• "Tercih" yerine "yönelim" denir.
• Kimsenin kimliği hakkında onun izni olmadan başkasına bilgi verilmez. Buna ifşa (outing) denir ve ciddi sonuçları olabilir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

• Dünya Sağlık Örgütü — ICD sınıflandırmasıEşcinsellik 17 Mayıs 1990'da hastalık sınıflandırmasından çıkarıldı.
• American Psychological Association — Sexual orientationYönelimin tanımı, değiştirilemezliği ve onarım terapisine ilişkin konum.
• Kaos GL DerneğiTürkçe kavram sözlüğü, hak raporları ve arşiv.
• SPoD — Sosyal Politikalar, Cinsiyet Kimliği ve Cinsel Yönelim Çalışmaları DerneğiÜcretsiz hukuki ve psikolojik danışmanlık; güncel mevzuat bilgisi.
• Pembe Hayat LGBTİ+ Dayanışma DerneğiTrans bireylere yönelik hak ve destek çalışmaları.

İlgili testler

Bu konuyu kendi üzerinden düşünmek istersen:

İlgili rehberler