Neden bu kavramları bilmek önemli?
LGBTİ+ sözlüğü son yirmi yılda hızla genişledi ve pek çok kavram Türkçeye İngilizceden geçtiği için tanımlar sık sık karışıyor. Yanlış kullanılan bir kelime çoğu zaman kötü niyetten değil, bilgi eksikliğinden kaynaklanıyor — ve düzeltilmesi de o kadar kolay.
En sık karıştırılan üç ayrım
- Cinsel yönelim ≠ cinsiyet kimliği. Biri kime çekim duyduğunla, diğeri kendini ne olarak hissettiğinle ilgili. Bir trans kadın heteroseksüel de olabilir lezbiyen de.
- Cinsiyet kimliği ≠ cinsiyet ifadesi. Kimlik içsel, ifade dışsaldır. Feminen görünen bir erkek trans olmak zorunda değildir.
- İnterseks ≠ trans. İnterseks, doğuştan gelen bedensel bir çeşitliliktir; trans olmak ise cinsiyet kimliğiyle ilgilidir. İki grup farklı deneyimler yaşar.
Testteki konular
15 soru; temel kısaltmalar, kimlik tanımları, tarihsel dönüm noktaları ve Türkiye'deki hukuki durum başlıklarına dağıtılmıştır. Her sorunun sonunda doğru cevabı ve kısa bir açıklamasını göreceksin — yanlış cevaplamak da bu testte öğrenmenin bir parçası.
Kısa LGBTİ+ sözlüğü
Testte geçen kavramların kısa tanımları aşağıda. Bu liste kapsayıcı değil; sözlük sürekli genişliyor ve kavramların kullanımı zamanla değişebiliyor.
- Cinsel yönelim — kime cinsel ve/veya romantik çekim duyulduğu
- Cinsiyet kimliği — kişinin kendini hangi cinsiyette hissettiği
- Cinsiyet ifadesi — giyim, davranış ve görünüşle cinsiyetin dışa vurumu
- Cisgender — doğumda atanan cinsiyetle uyumlu hisseden kişi
- Trans — doğumda atanan cinsiyetten farklı bir kimliğe sahip kişi
- İnterseks — üreme veya cinsiyet anatomisi tipik tanımlara uymayan bedenle doğan kişi
- Non-binary — kadın/erkek ikiliğinin dışında tanımlanan kimlik
- Queer — normların dışında olmayı ifade eden, sahiplenilmiş şemsiye terim
- Ally (destekçi) — LGBT+ olmadığı hâlde hakları savunan kişi
- İfşa (outing) — bir kişinin kimliğini onun izni olmadan başkalarına söylemek
- Deadname — trans bir kişinin artık kullanmadığı doğum ismi
- Misgendering — kişiye kimliğine uymayan cinsiyetle hitap etmek
Tarihte üç dönüm noktası
Stonewall (Haziran 1969) — New York'ta Stonewall Inn'e yapılan polis baskınına verilen direniş, modern LGBT+ hak hareketinin başlangıcı sayılır. Onur Yürüyüşleri bu olayın yıl dönümünde yapılır.
APA kararı (1973) — Amerikan Psikiyatri Birliği eşcinselliği ruhsal bozukluklar listesinden çıkardı. Dünya Sağlık Örgütü aynı adımı 1990'da attı; bu yüzden 17 Mayıs Homofobi, Bifobi ve Transfobi Karşıtı Gün olarak anılır.
Gökkuşağı bayrağı (1978) — Gilbert Baker tarafından San Francisco için tasarlandı. Orijinal bayrakta sekiz renk vardı; üretim zorlukları nedeniyle bugünkü altı renge indi.
Türkiye'de durum
Türkiye'de eşcinsellik suç değildir ve hiçbir zaman olmamıştır — Osmanlı İmparatorluğu 1858'de suç olmaktan çıkarmıştı. Buna karşılık eşcinsel birliktelikler hukuken tanınmaz, cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği ayrımcılığa karşı yasal korumada açıkça sayılmaz, resmî kayıtlarda üçüncü bir cinsiyet seçeneği bulunmaz. Trans bireyler için cinsiyet değişikliği Türk Medeni Kanunu'nun 40. maddesi kapsamında mahkeme kararıyla mümkündür.
Testte hangi sorular var?
Toplam 15 soru var. Örnek olarak birkaçı:
- LGBTİ+ kısaltmasındaki “İ” neyi ifade eder?
- Biseksüel ile panseksüel arasındaki en yaygın kabul edilen fark nedir?
- “Deadname” ne demektir?
- “Coming out” (açılma) hakkında hangisi doğrudur?
- Stonewall ayaklanması ne zaman gerçekleşti?
Her soruda 4–6 şık bulunur ve her şık farklı ağırlıkta puanlanır. Tek bir soru sonucu belirlemez; ölçülen şey soruların bütünündeki eğilimdir.
Sık sorulan sorular
LGBTİ+ tam olarak neyin kısaltması?
Lezbiyen, Gey, Biseksüel, Trans, İnterseks kelimelerinin baş harflerinden oluşur. Sonundaki artı işareti, bu beş kategoriye sığmayan diğer kimlikleri (aseksüel, non-binary, queer vb.) kapsar. Türkçede LGBT, LGBTİ, LGBTİ+ ve LGBTQ+ biçimleri kullanılır.
Queer ne demek?
Tarihsel olarak aşağılayıcı bir kelimeyken 1980'lerden itibaren topluluk tarafından sahiplenilmiş bir şemsiye terimdir. Hem “heteroseksüel/cisgender normların dışında olmak” anlamında kimlik olarak, hem de akademik bir kuram alanı olarak kullanılır. Bazı kişiler kelimenin geçmişi nedeniyle kullanılmasını tercih etmez.
Türkiye'de eşcinsellik yasal mı?
Evet, yasaldır. Osmanlı İmparatorluğu'nda 1858'de suç olmaktan çıkarılmıştır ve Türkiye Cumhuriyeti'nde hiçbir zaman suç olmamıştır. Ancak eşcinsel birliktelikler hukuken tanınmaz ve cinsel yönelim, ayrımcılığa karşı yasal korumada açıkça sayılmaz.
Doğru terimleri kullanmak neden önemli?
Kelimeler insanların kendilerini tarif etme biçimidir. Yanlış terim kullanmak çoğu zaman kasıtsızdır ve düzeltildiğinde sorun kalmaz. En pratik yaklaşım, kişinin kendisi için kullandığı kelimeyi kullanmaktır.
Bu testte kaç soru var?
15 soru, ortalama 4 dakika sürüyor. Her sorunun doğru cevabı ve açıklaması test bitince gösteriliyor.